Botulisme

Iedereen heeft wel eens gehoord van botulisme. Botulisme kan ontstaan in oppervlaktewater tijdens aanhoudend warm weer. Met name watervogels en vissen kunnen er ziek van worden en aan sterven. Maar wat is botulisme nu precies, hoe gevaarlijk is het voor de mens en wat moet u doen of juist niet doen als u een ziek of dood dier vindt?

Wat is botulisme?
Botulisme is een vorm van voedselvergiftiging, veroorzaakt door het gif van de bacterie Clostridium botulinum. De botulismebacterie komt overal in het milieu in kleine hoeveelheden voor. De bacterie maakt de gifstof, genaamd botuline, aan tijdens de groei. Bij dieren die botuline hebben opgenomen wordt het contact tussen zenuwen en spieren geblokkeerd, waardoor verlamming van de spieren optreedt. Dit kan uiteindelijk de dood tot gevolg hebben. Botuline is één van de meest sterke gifstoffen die in de natuur bekend zijn.

Er komen zeven verschillende typen botulisme voor: A t/m G, waarvan type C het meest voorkomt.

De ideale omstandigheden voor botulisme zijn een watertemperatuur tussen de 20 en de 25 ºC en een eiwitrijke, zuurstofloze/zuurstofarme omgeving. Deze omgeving vinden de bacteriën in kadavers. Ondiepe, stilstaande wateren zijn voor de bacterie ideale broedplaatsen, omdat hierin makkelijk hoge temperaturen worden bereikt.

Vooral in kadavers, bijvoorbeeld van eerder door botulisme getroffen dieren, kan de bacterie zich razendsnel ontwikkelen. Diepere of stromende wateren worden – ook in de zomer – niet zo snel warm. Het risico is hier dus minder aanwezig.

De botulismebacterie is bijzonder lastig te bestrijden. Bij minder ideale omstandigheden, bijvoorbeeld in de winter, leeft de bacterie voort in de vorm van sporen. Deze sporen zijn niet te bestrijden.

Hoe vindt besmetting plaats?
Botulisme is een vorm van voedselvergiftiging. Dat betekent dat besmetting normaal gesproken plaatsvindt via de mond, bek of snavel. Watervogels en vissen kunnen botulisme oplopen tijdens het zoeken naar en eten van voedsel. Hierbij kunnen zij besmette weefseldeeltjes en maden, die afkomstig zijn van in ontbinding verkerende kadavers, binnenkrijgen. Deze weefseldeeltjes en maden, die hoge concentraties gif bevatten, bevinden zich in en op het water of zijn naar de bodem gezonken. Het oppervlaktewater zelf is niet giftig. De dieren gaan dood door het gif en vormen weer een nieuwe besmettingsbron. Zo kan zich botulisme verspreiden.

Ook herkauwers en paarden kunnen besmette weefseldeeltjes en maden binnenkrijgen door het drinken van water waarin kadavers liggen.

Er is ook besmetting mogelijk via een wond(je) in de huid (wondbotulisme).

Verschillende typen botulisme
Botulisme komt voor in verschillende typen, die worden aangeduid met de letters A tot met G, waarvan type C het meest voorkomt. De typen B en E komen weinig voor. De typen A en D zijn zeer zeldzaam.

(Water)vogels zijn zeer gevoelig voor type C. Visetende vogels, bijvoorbeeld futen en meeuwen, zijn ook gevoelig voor type E. Vissen zijn gevoelig voor de typen B, C en E. Herkauwers en paarden zijn gevoelig voor de typen C en D. De meeste roofdieren, zoals honden en katten, zijn ongevoelig voor alle toxinetypen.

De mens is zeer gevoelig voor de typen A, B, E en F. Het voor vogels zeer gevaarlijke type C is voor de mens onschadelijk. Maar in vogelkadavers die te lang in het water blijven liggen, kunnen zich typen vormen die wel schadelijk zijn voor de mens. Daarom is een snelle verwijdering van deze kadavers ook van belang voor de volksgezondheid.

Ziekteverschijnselen bij dieren
Besmetting met botulisme heeft verlamming tot gevolg. Getroffen watervogels zijn traag, kunnen niet of maar kleine stukjes vliegen en kunnen moeilijk lopen. Vaak vluchten ze het water op en verschuilen zich dan in rietkragen. Ze zwemmen met gestrekte hals en laten de kop in het water hangen, omdat de nekspieren verslapt zijn. De vogels liggen diep in het water en hebben afhangende vleugels. Ze kunnen geen geluid meer voortbrengen. De vogels kunnen doodgaan, doordat ze hun kop niet meer boven water kunnen houden en verdrinken of doordat hun ademhalingsspieren verlamd raken, zodat ze bewusteloos raken en stikken. Dode vogels hebben vaak gestrekte poten, een enigszins gedraaide kop, afhangende vleugels en slijm in de snavel.

Getroffen vissen zijn niet actief; ze zijn bijvoorbeeld moeilijk met een hengel te vangen. Dode vis komt meestal pas na een paar dagen aan de oppervlakte drijven. Ook als botulisme niet de doodsoorzaak was, kan zo'n vis toch een bron van besmetting vormen.

Gezonde honden zijn nauwelijks gevoelig voor botulisme. Alleen als een hond een (lichte) maagbeschadiging heeft, bestaat er kans op besmetting. Een hond die besmet is met botulisme loopt met een korte, stijve stap, wil niet eten of drinken en vertoont verlammingsverschijnselen.

Herkauwers en paarden die zijn besmet zijn te herkennen aan een stijve gang en coördinatiestoornissen van de spieren. Ze kauwen traag, kunnen moeilijk slikken en produceren veel speeksel. Ook bij deze dieren kunnen verlammingsverschijnselen optreden.

Ziekteverschijnselen bij mensen
Botulisme bij mensen is zeer zeldzaam. Mensen kunnen besmet raken door het eten van besmet voedsel. De eerste ziekteverschijnselen treden zo'n 12 tot 36 uur na besmetting op. In eerste instantie kunnen de volgende symptomen die duiden op besmetting optreden: misselijkheid, overgeven, moeheid, duizeligheid, droge mond en buikklachten. Daarna dubbel of wazig zien, slecht verdragen van licht, moeite met spreken en slappe arm- en beenspieren. Er treedt overigens geen koorts op.

Waarschuw een huisarts, als u deze symptomen waarneemt. Het genezingsproces bij mensen duurt erg lang.

Voorkomen en bestrijden van botulisme
Zoals u eerder heeft kunnen lezen is de botulismebacterie niet te bestrijden. Botulisme is, hoe vervelend ook, bij (warme) zomers gaan horen. Wel kunnen we zoveel mogelijk proberen botulisme binnen de perken te houden. Door bijvoorbeeld zo veel en zo snel mogelijk dode en zieke dieren te verwijderen en dode dieren te vernietigen. Door te zorgen dat het vee geen besmet water drinkt. Door te zorgen dat er geen kadaverresten zitten in (pluimvee)mest dat uitgereden wordt over land waar vee graast. Door pluimveehokken vrij van vliegen te houden. Maar óók door in het voorjaar en de zomer geen watervogels in stadswateren te voeren. Zo voorkomt u namelijk grote concentraties vogels en dus de kans op verspreiding van botulisme.